યોગમાં આસન અને પ્રાણાયામ

0
22
Share
Share

જેના જીવનમાં યમનિયમ છે, તેઓ જ એક આસાન પર સ્વસ્થતા થી લાંબો સમય બેસી યોગ સાધના કરી શકે છે.જે સત્ય બોલે, અહિંસક સ્વભાવ હોય, ચોરી ના કરે, બ્રહ્મચર્ય નું પાલન કરે, અને જીવન જરૂરિયાત કરતાં વધારે સંગ્રહ ના કરે , એટલે કે અપરિગ્રહ જેનાં માં છે,એવા વ્યક્તિ ઓ જ આસન સિદ્ધ કરી શકે.જે શૌચ એટલે શરીર અને મન ની પવિત્રતા રાખે, સંતોષી સ્વભાવ, જે ના જીવન માં વ્રત ઉપવાસ છે, જે સ્વાધ્યાયી છે અને ઈશ્વરની શરણાગતિ સ્વીકારી છે, એવો વ્યક્તિ જ આસન સિદ્ધ કરી શકે.એક આસન પર સ્થિર બેસવુ જરૂરી છે. આસન સ્થિરતા આપે છે. શરીર સ્વસ્થ બને છે. નસનાડી માં રહેલો મળે દુર થાય છે અને આરોગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.યોગ માં આસન નું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ પગથિયું છે. જે સિદ્ધ થયા વિના યોગ અશક્ય છે.સ્થિર બેસવું ખુબ ખુબ જરૂરી છે.સ્વભાવિક રીતે ચંચળ માણસો સ્થિર બેસી શકતા નથી કારણ કે તેમનું મન ઈચ્છા તૃષ્ણા ના કારણે અહીં તહીં ભટકતું હોય છે. માણસ જેટલો વધુ બહિર્મુખ એટલો જ ચંચળતા માં દુનિયાદારી માં ગતિ શીલ હોય છે. કશુંક પ્રાપ્ત કરવાની લાલચ માં સ્થિરતા પામી શકતો નથી.માટે , એક જગ્યાએ સીધાં હલ્યા વિના બેસવું કઠીન લાગે છે આસન એ યોગ માં અતિ મહત્વનું છે. તે સ્થિરતા પ્રદાન કરે છે, નસવાડી શુધ્ધ કરી ને, પ્રાણાયામ કરવા યોગ્ય બનાવે છે.આસનો ૮૪ પ્રકાર ના છે, તેમાં થી બેસીને કરવામાં આવતા ચાર આસન મહત્વ ના છે.એમા બેસી ને કરવામાં આવતી ચાર ખાસ આસન છે

૧. પદ્માસન, ૨. સિદ્ધાસન, ૩, સુખાસન કે સ્વસ્તિક આસના

૪. સિંહાસન..સિદ્ધાસન યોગીઓનુ પ્રિય આસન છે, પદ્માસન ગૃહસ્થી માટે કે બધાને અનુકુળ છે ઉંમરલાયક હોય તે ને સુખાસન અનુકૂળ છે.એક આસન પર ૩ કલાક બેસી શકાય તો આસન સિદ્ધ થયું કહેવાય. ઓછા માં ઓછું અડધો કલાક તો બેસવુ જોઈએ.આસન સ્થિરતા પ્રદાન કરે છે એટલું જ નહીં,તે મન ની ચંચળતા નષ્ટ કરી ને એકાગ્રતા વધારે છે.શરીર ને અડીંગો બનાવી પ્રાણાયામ કરવા લાયક બનાવે છે.આસન ની સ્થિરતા બાદ પ્રાણાયામ નો અભ્યાસ કરવો જોઈએ. તો જલ્દી સફળ થવાય.પ્રાણાયામ એ પરમ તપ  છે, પ્રાણાયામ કરવાથી પાપ બળીને ભસ્મીભૂત થઈ  જાય છે, દેહ શુદ્ધિ થાય છે.પ્રાણ એ બ્રહ્મ સ્વરૂપ છે. સ્થૂળ પ્રાણ ની ઉપાસના વિધિ કરી ને સૂક્ષ્મ પ્રાણ માં ગતિ થાય ત્યારે કુંડલિની શક્તિ જાગૃત થાય છે.શ્વાસ પ્રછવાસ વિદારણાભ્યામ્‌ વા પ્રાણસ્ય!! શ્વાસ અને ઉચ્છવાસ ની ગતિ ને જાણી લેવું.શ્વાસ પ્રછવાસ ને રોકી લઈ, કુંભક સિદ્ધ કરી લેવો, એ જ પ્રાણાયામ નું લક્ષ્ય છે.શરૂઆત માં સાધકો એ પુરક અને રેચક નો અભ્યાસ કરવો પછી નાડી શુદ્ધ થયાં બાદ જ કુંભક નો અભ્યાસ કરવો.હંમેશા ગુરુ ની દેખરેખ હેઠળ પ્રાણાયામ કરવા થી ફાયદો થાય ને ભુલ થતી હોય તો સુધારો થાય છે.આપણા શરીરમાં ચેતના છે, આત્મા છે, માટે ભીતરનો સુક્ષ્મ પ્રાણ બહાર ના વાયુને ખેંચે છે. સ્થૂળ વાયુ ના અભ્યાસ થી જ સૂક્ષ્મ પ્રાણ ની અનુભૂતિ થાય છે, અને સિધ્ધ મળે છે.પ્રાણ માં જ બળ છે. માટે યોગી ધારે તે કરી શકે છે.આમ, પ્રાણાયામ નું ખુબ જ મહત્વ છે.જે પ્રાણ ને જાણે તે આત્મા ને જાણે છે હું પ્રાણ નું સુક્ષ્મ સ્વરૂપ પ્રણવ છે, ૐ કાર છે ૐ કાર પરમાત્મા નું વાચક નામ છે આમ, પ્રાણ ની ઉપાસના ૐકાર ની જ  ઉપાસના છે માટે જેણે યોગ માં સિદ્ધ થવું હોય તેણે પ્રાણાયામનો અભ્યાસ નિયમિત કરવો જોઇએ.પ્રાણાયામ ના ઘણા પ્રકાર છે, પરંતુ અહીં વર્ણન કરતો નથી પ્રાણ નું મહત્વ યોગ માં શું છે ,તે જાણી ને અભ્યાસ માં લાગી જવું જોઈએ.પતંજલિ ઋષિએ યોગસૂત્ર ની રચના કરી છે, અને સૌ પ્રથમ યમ અને બીજા ક્રમે નિયમ કહ્યું છે.પછી આસન અને પ્રાણાયામ કહ્યું છે. આ ચાર ને હઠપૂર્વક સિદ્ધ કરવા પડે માટે તેને હઠયોગ પણ કહે છે.બાકી ના યાર પગથિયાં, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન સમાધિ છે. આ બધા મન થી કરવામાં આવેછે, તે રાજ યોગ છે.શામાટે..યમ નિયમ જરૂરી છે ચાલો સમજીએ.યમ એટલે.. સત્ય અસ્તેય અહિસા બ્રહ્મચર્ય અપરિગ્રહ.નિયમ એટલે શૌચ, સંતોષ, તપ , સ્વાધ્યાય, ઈશ્વર પ્રણિધાન.મતલબ કે જુઠ ના બોલી શકાય, તમારે કંઈ કરી ખોટું કરવું છે, માટે જુઠ્ઠું બોલો છો. જુઠ બોલવાથી પ્રાણશક્તિ ક્ષીણ થાય છે, તમારૂં સત્વ નષ્ટ થાય છે. માટે સત્ય બોલવું.અર્ધસત્ય બોલવા માત્ર થી યુધિષ્ઠિર નો રથ ધરતી માં ધસી ગયો, તો પછી આપણા જીવન રથ નું શું થાય?વાચા સિધ્ધ થાય પછી જે બોલે તે ઘટના પ્રકૃતિ માં ઘટી જાય છે..આ સત્ય નો મહિમા છે. સત્ય એ ઈશ્વર નું સ્વરૂપ છે. સત્ય માં તેનો વાસ છે.અસ્તેય એટલે ચોરી ના કરવી.ચોરી કરવી એટલે જેના પર પોતાનો હક નથી તે લેવું.નાહક નું લેવાથી જીવ ના માથે જેનો હક છીનવાઇ જાય તેનું ઋણ ચઢે. એ ઉતારવા માટે જન્મ લેવો પડે. આ પ્રકૃતિ નો નિયમ જ છે, ત્યાગી ને ભોગવવું. જે મફત માં મેળવવામાં આવે છે, તે ટકતું નથી,ચોરી ઘણી પ્રકાર ની હોય છે, મન વચન અને કે જે પોતાના હક નું નથી તે ના લેવાય, અને લઈએ, તો ઋણબંધનમાં આવી જાય. માટે ચોરી કરવી નહીં. મન કલુષિત થાય.જીવ માત્ર ને જીવન જીવવાનો હક છે.મન વચન અને કર્મથી કોઈ ને પણ હાનિ કરવી નહીં.ગાય ઘાસ ખાય છે, અને દુધ આપે છે. માણસ દુધ પીવે તંદુરસ્ત બની શકે છે, એવી રીતે બધું સમજવું.હિંસા કરનાર સ્વભાવિક ક્રુર હોય છે, તેને આત્મા નો આનંદ મળતો નથી. ઈશ્વરે બધા જીવો ને એકબીજા ની સહાયતા માટે બનાવ્યા છે, નિર્બળ ની હિંસા કરનાર પાપી છે.અગર બલિદાન આપવું જ હોય તો પોતાનું આપવું જોઈએ,પણ એવું કોઈ કરતું નથી. બધાને પોતાનો જીવ વહાલો છે.માટે હિંસા કરનાર સ્વભાવિક ક્રોધી હોય છે. અને તેને શાંતિ મળતી નથી.બ્રહ્મચર્ય નો સાચો અર્થ છે. આત્મા માં વિચરણ કરવું. કોઈ પણ વ્યક્તિ, સમાજ, કે જાતિ ભેદ ના રાખવો બધામાં ઈશ્વર છે, એવું આચરણ એ બ્રહ્મચર્ય છે.ગૌણ અર્થ છે, ઈન્દ્રિયો નો સંયમ રાખવો. આ જોઈ લઉ,ખાઈ લેઉ, સ્પર્શ કરી સુખની અનુભૂતિ કરી લેવી. એમ કરી ઈન્દ્રિયો ને બહિર્મુખ થતાં રોકવી એ બ્રહ્મચર્ય છે.મતલબ સંયમી જીવન જીવવું.બ્રહ્મચર્યાશ્રમ માં ગુરુ આજ્ઞા પાળવી જોઈએ અને સંયમની ઉપાસના કરવાથી વીર્ય નું ઉર્ધ્વ ગમન કરવાથી મેઘાવી બનીને જ જ્ઞાન સંપાદન થાય છે. યોગી નું બ્રહ્મચર્ય આ આશય પુરતું છે.ગૃહસ્થી માં પણ મર્યાદા ને નિતિ પ્રમાણે સંતાન ઉત્પન્ન કરી સંયમી રહેવું, બ્રહ્મચર્ય છે. સંયમી બનવાથી યોગ કરી શકાય.અપરિગ્રહ મતલબ જરૂરિયાત વગર નું હોય તેને ત્યાગીને સંતોષ રાખવો.. પોતાની જરૂરિયાત કરતાં વધારે વસ્તુ કે સંપત્તિ રાખશો તો તેની સાચવણી કરવી પડશે.મન તેમાં ચિંતિત રહેશે. તમે એકાગ્ર થઈ નહિ શકો.આજ કાલ તો ફેશન ના દોરમાં, આજે પહેરેલ વસ્ત્ર ફરી પહેરતાં નથી. વગેરે.બીજુ કે પરિગ્રહ ના કારણે મન ભ્રષ્ટાચારી થઈ ગયું છે. સમાજ દુઃખી થઈ ગયો છે.કોને સમજાવા જઈએ, બધા હોશિયાર છે.પરંતુ એ બધું સ્મશાન સુધી જ સીમિત છે. પછી છોડવા નું જ છે.પરિગ્રહ કરનાર ને સંપત્તિ ની સાચવણી માં સમય ને આયુષ નષ્ટ થઈ જાય છે.તે જીવન નો સાચો આનંદ અનુભવી શકતો નથી. માટે અપરિગ્રહ ને યમ માં સમાવેશ કર્યો છે.આમ યોગી એ અને ભોગી એ યમ નું પાલન કરવું. અને નિયમ નું પાલન કરવું જોઈએ, તોજ આત્મા નો આનંદ પ્રાપ્ત થાય છે.બ્રહ્માંડ માં ઈશ્વર નિર્મિત પ્રાકૃતિક ઘટનાઓ નિયમિત ચાલે છે જો એમાં ગડબડ થાય, તો સૂનામી, વાવાઝોડું ને કંઈ કેટલાય ઉત્પાત મચી જાય.માટે જેણે યોગ માં પ્રગતિ કરવી હોય તેણે પોતાની જાતને નિયમિતા રાખવી, જેથી કરવાથી વિકાસ થાય છે.શૌચ, સંતોષ તપ, સ્વાધ્યાય, ઈશ્વર પ્રણિધાન.આ પાંચ નિયમો છે.સવારે સ્નાન કર્યા પછી જ યોગ સાધના કરવી જોઈએ.સ્નાન કરવા થી શરીર ઉપર ની અશુદ્ધિ દૂર થાય છે અને પ્રસન્નતા પ્રાપ્ત થાય છે.શરીર શુધ્ધિ ગૌણ છે. મન ની શુધ્ધિ અતિ આવશ્યક છે જેના મન માં પવિત્રતા હોય, કરૂણા હોય, દયાળુ સ્વભાવ હોય તેવા લોકો યોગ માં ઝડપ થી પ્રગતિ કરી શકે છે.કદીપણ મનમાં  રાગ દ્વેષના વિચારો કરવા નહીં.મન શાંતિ થી હર્યું ભર્યું રાખવું,નિંદા  ચાડી ચુગલી થી દૂર રહેવું.આમ, શરીર અને મન ની શુધ્ધિ નિતાંત એકાંત આવશ્યક છે.સંતોષ થી જ ઉત્તમ સુખ મળે છે. જેને યોગ કરવો છે એણે હવાઈ કિલ્લા ના બાંધવા, બહું કાલ્પનિક સુખની અભિલાષા ના રાખવી. યથા લાભ સંતુષ્ટ રહેવું.જેને વધુ ઈચ્છા અને તૃષ્ણા છે, તેનું મન સદા વિષયોમાં વ્યક્તિમાં અને પરિસ્થિતિ માં ભટકતું રહે છે. પરિણામે એ સ્થિરતા પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી.માટે ભટકતી મનોવૃત્તિ પર કાબુ રાખવા માટે સંતોષ રૂપી ઔષધિ નું સેવન કરવું.તપ કરવા થી બ્રહ્મ મળે. વ્રત, જપ , ઈતર કરવાથી ઈન્દ્રિયોમાં રહલો મળે શુધ્ધ થાય, સ્વાસ્થ્ય પ્રાપ્ત થાય.તપ માં ઉપવાસ નું મહત્વ છે, પેટ ઠાસી ને ખાનાર વધુ બીમારી ભોગવે છે, જેટલા ભૂખે નથી મર્યા એટલા વધુ પડતું ખાઈને મરે છે.માટે ઉપવાસ કરવો જરૂરી છે, જે થી અંદર ના અવયવો ની સફાઈ થાય અને આરામ મળે. નાડી શુદ્ધ થાય જેમ સોનું તપાવી ને યોગ્ય ઘાટ ઘડી શકીએ, તેવી રીતે તપ થી મન અને શરીર ને કેળવી યૌગિક શક્તિ મેળવી શકીએ માટે તપ જરૂરી છે.

 

 

 

Share
Share

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here